مرتع : به اراضي داير و يا باير اطلاق مي شود كه رستينها در آن بحالت طبيعي رشد نموده ميزان بارندگي نرمال بوده و توسعه حيوانات اهلي ووحشيمورد تعليف قرار مي گيرد اراضي كه آيش زراعتند و لوانيه پوشيده از نباتات علوفه اي خودرو باشند مشمول تعريف مرتع نيستند.

چراگاه: به آن دسته از اراضي اطلاق مي شود كه بصورت كلي داير و يا محصور بوده عمليات آبياري و كود دادن در آن صورت پذيرد ضمناً بايد ميزان نزولات نواحي مزبور رضايت بخش بوده گياهان علوفه اي در اين نواحي كشت و ذرع گردد.

نباتات علوفه اي :به كليه رستنيهايي اطلاق مي شود كه خوراك احشام بحساب آيد و موجب زيست و دوام زندگي آنها گردد.

مرتع كاري : احداث و احياء مراتع مصنوعي را كه از طريق بذر گياهان مختلف بصورت مخلوط كاشته شود مرتع كاري مي نامند.

اهميت مراتع :

 از زماني كه انسان رمز زندگي در زمين را آموخت دل در گرو خاك نهاد خاك راز روئيدن را به انسان آموخت و انسان به كشت و كار بر روي خاك به ادامه حيات پرداخت و امروز نيزا ين ادامه زندگي بشربه خاك و آب بستگي دارد يكي از مهمترين منابع خاك كه خداوند بر بشر ارزاني داشته است . و يكي از مهمترين و با ارزش ترين سرمايه هاي ملي كشور به حساب مي آيد . و مي تواند پشتوانه محكمي براي پيشرفت كشور باشد مراتع است . مراتع منافع فراواني براي يك كشور دارد كه مهم ترين آنها عبارتند از :

1-  حفظ خاك  2- تأمين علوفه دام  3- توليد آب و آبزيان  4- توليد گياهان صنعتي  5- توليد گياهان دارويي  6- ايجاد مناطق تفريحي  7- حفظ محيط زيست  8- بسياري منافع ديگر

 تعريف قانوني مرتع :

 عبارت است از زميني اعم از كوه و دامنه يا زمين مسطح كه در فصل چرا داراي پوششي از نباتات علوفه اي خودرو بوده و با توجه به سابقه چرا عرفاً مرتع شناخته مي شود . اراضي كه آيش زراعتند ولو آنكه داراي پوشش نباتات علوفه اي خودرو باشند مشمول تعريف مرتع نيستند .

 دامدار : دامدار كسي است كه شغل و پيشه اصلي او دامداري است .

واحد دامي : واحد دامي كلاً به يك گوسفند به وزن 40-35 كيلوگرم گفته مي شود و ساير دامها را با آن مي سنجند گاو 5 واحد دامي و شتر 8 واحد دامي محسوب مي شود.

ظرفيت مرتع : ميزان علوفه قابل بهره برداري مرتع است كه بر حسب تعداد واحد دامي در هكتار براي هر فصل چرا تعيين مي شود و يا به عبارت ديگر تعداد واحد دامي كه مي توانند در يك مدت از سال در يك واحد سطح از مراتع چرا كنند بدون آنكه به قدرت توليدي گياهان و خاك آن مرتع ضرر و زياني برسد.

معرفي اجمالي برنامه ها 

اصلاح و احياء مراتع

الف ) ذخيره نزولات آسماني : اين روش يكي از مهمترين شيوه هاي علمي و عملي براي حفظ و احياء مراتع مي باشد

ج) ايچاد شيار : شيار يا كنتورفارو جوي هاي كوچكي است كه بر روي خطوط تراز زده ميشود.

اهداف آن عبارت است از آبهاي سطحي و جلوگيري از هدر رفتن آنها ، افزايش پوشش گياهي و توليد علوفه

د) ريپرزدن عبارت است از شكستن لايه هاي غير نفوذپذير روي زمين به منطقه نفوذ آب در لايه هاي خاك

ه) ايجاد بانكت و تراس : از روشهايي است كه در شيبهاي زياد براي نفوذ دادن آب نزولات آسماني و جلوگيري از جاري شدن آن در سطح زمين مورد استفاده قرار مي گيرد اين روش بيشتر به جهت جلوگيري از فرسايش خاك ذخيره شدن آب مورد استفاده قرار مي گيرد.

و) بوته كاري يكي ديگر از روشهاي اصلاح و توسعه مراتع بوته كاري است اين عمل وقتي صورت مي گيرد كه ميزان بارندگي كم باشد و هنگام بارش به موقع نباشد.

ز) بذركاري : بصورت كشت مستقيم بذر يونجه صورت مي گيرد.

ح) قرق مراتع: قرق به منهاي جلوگيري كردن از ورود دام به موقع است ايجاد قرق در مراتع فرصت كافي را به گياهان مي دهد تا دوباره رشد كنند قرق يكي از ساده ترين و كم هزينه ترين روشهاي اصلاح و جلوگيري از تخريب آن مي باشد .

ط) رعايت زمان مناسب ييلاق و قشلاق يكي از مهمترين عوامل در حفاظت و نگهداري و حفظ حراست مرتع مي باشد و عامل بسيار مهمي در جهت جلوگيري از تخريب مراتع است زيرا اگر زمان مناسب كوچ و ييلاق و قشلاق مشخص نشود باعث بروز چراي زودرس يا بي موقع مي شود و تخريب مرتع صورت مي گيرد.

ي) بالابردن آگاهي و بينش دامداران اجراي فعاليت هاي فرهنگي و آموزشي از مهمترين عوامل حفاظت از مراتع است . هر چه بينش و آگاهي بهره برداران بالا برود در نگهداري سرمايه ملي كشور نياز به هزينه كمتري است .

ك) مرمت چشمه و احداث آبشخور

در اين روش به منظور استفاده از آب بهداشتي جهت شرب دامها و پراكنده كردن دام در سطح كل مرتع و جلوگيري از تجمع دام در يك منطقه اقدام به مرمت چشمه و احداث آبشخور مي نمايند.

ل) تبديل ديمزارهاي كم بازده.

هدف از اجراي طرح تبديل ديمزارهاي كم بازده به مراتع دست كاشت و كاشت علوفه عبارت است از تأمين بخشي از علوفه مورد نياز دامهاي كشور كه در حال حاضر از خارج وارد مي شود و حفظ و نگهداري خاك و جلوگيري از فرسايش آن و افزايش درآمد روستائيان و افزايش توليد محصول در هكتار مي باشد.

اجراي طرح تبديل ديمزارهاي كم بازده در اكثر ديم زارهاي كشور قابل اجرا است و خصوصيات اين گونه اراضي عبارتند از بارندگي بيش از 250 ميلي متر و شيب زمين 30-15 %‌ و عمق خاك نيز بيش از 15 سانتي متر باشد . وجود سنگريزه در خاك كمتراز 35% باشد.

فعاليت هاي ديگر قابل اجرا عبارتند از:

تهيه طرحهاي مرتعداري : تنظيم برنامه مدون جهت اجرا در مراتع با در نظر گرفتن جنبه هاي اقتصادي و اجتماعي و قابليت ها و پتانسيل هاي موجود در مراتع.

عمليات مميزي مراتع : عبارت است از شناسايي دامداران و بهره برداران و ذيحق و شناسايي افرادي كه مي بايست در مراتع سرمايه گذاري كنند و پس از سرمايه گذاري بهره برداري نمايند.

عمليات مديريت چراي دام

اين عمليات عبارت است از حفظ تعادل دام و مرتع يعني از ظرفيت مراتع مي بايست استفاده كرده و از ورود فشار مضاعف بر مراتع جلوگيري گردد.

محدوديت ها و مشكلات و تنگناها:

عدم وجود فرهنگ استفاده صحيح از مراتع بين دامداران و بهره برداران

عدم وجود مالكيت محرز در مراتع بطوري كه بهره برداران مالكيت دولت در مراتع را نمي پذيرند خود را مالك مي دانند و در بعضي مراتع مالكيت مشاعي در مراتع موجب استفاده بي رويه از مراتع خواهد شد. مالكيت ادارات ديگر مثل اوقاف در مراتع موجب بي نظمي و تخريب مراتع مي شود.

وجود بهره بردار زياد از مراتع سرمايه گذاري در مرتع را فاقد توجيه اقتصادي مي كند و به همين دليل بهره برداران فقط به بهره برداري موقت و بيش از مواقع روي مي آورند.

عدم وجود ساختمانهاي حفاظتي در بخش هاي مهم شهرستان مانند هند و در ( سربند ) و زاليان (‌توره ) نياز به وجود انبار و پاركينگ در اداره منابع طبيعي شازند

فرصت ها پتانسيلها ، قابليتها

شهرستان شازند با بارندگي مناسب و خوب و خاك عالي ظرفيت بسيار خوبي در سرمايه گذاري در مراتع دارد احداث پارك جنگلي در شهرستان ضروري بنظر مي رسد و هم چنين مي بايست از تمامي آبراهه ها با ايجاد بندهاي كوچك نسبت به مهار آب و احداث فضاي سبز اقدام مؤثر بعمل آورد.

تبين وضعيت برنامه:

شهرستان شازند داراي 200110 دويست هزار و يكصد و ده هكتار مرتع كه 40000 هكتار آن را مراتع درجه يك و 117000 هكتار مراتع درجه 2 و 43000 هكتار مراتع درجه 3 تشكيل مي دهند تاكنون 34516 هكتار طرح مرتعداري تهيه و6751 هكتار اين طرحها به  160 خانواده بهره بردار واگذار شده و مساحت طرحهاي مرتعداري در دست اجرا 25000 هكتاراست .

چشم انداز حجم عمليات تا پايان برنامه:

عمليات در حال انجام كه در سال 1382 و 1383 در طرحهاي مرتعداري انجام مي گيرد عبارت است .

 پروژه هاي قابل اجرا

 عبارتند از 1) كپه كاري ، 2) بذركاري ، 3) ذخيره نزولات آسماني توام با بذركاري ، 4) كشت مستقيم  ، 5) كود پاشي مراتع ، 6) قرق ، 7) تبديل ديمزارهاي كم بازده ، 8) احداث آبشخور ، 9) مرمت چشمه ، 10) عمليات مديريت چراي دام ، 11) عمليات مميزي مرتع ،  12) تهيه طرحهاي مرتعداري ،‌13) واگذاري طرحهاي مرتعداري ، 14) حفاظت از مراتع ، 15) اجراي طرح تعادل دام و مرتع